“การมีส่วนร่วม” ไม่ใช่การเรียกคนมาฟังประชุม
หลายคนเข้าใจว่าการมีส่วนร่วม คือการเชิญประชาชนมานั่งฟังข้อมูล แล้วถือว่าได้เปิดโอกาสให้มีส่วนร่วมแล้ว
แต่ในความเป็นจริง “การมีส่วนร่วม” มีหลายระดับ ซึ่งแต่ละระดับให้คุณค่าที่แตกต่างกัน
ระดับแรก คือ การให้ข้อมูล (Inform) เป็นการอธิบายให้ทุกคนเข้าใจว่าเกิดอะไรขึ้น เพราะเหตุใดจึงต้องดำเนินโครงการ ถือเป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญ แต่ยังไม่ใช่การมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง
ระดับถัดมา คือ การปรึกษาหารือ (Consult) ผู้เกี่ยวข้องได้แสดงความคิดเห็น ข้อเสนอแนะ และข้อกังวล แม้ผู้ตัดสินใจจะยังเป็นหน่วยงานเจ้าของโครงการ แต่เสียงของผู้มีส่วนได้เสียเริ่มได้รับการรับฟัง
เมื่อก้าวสู่ การมีส่วนร่วม (Involve) ความคิดเห็นของประชาชนไม่ได้เป็นเพียงข้อมูลประกอบ แต่มีอิทธิพลต่อการออกแบบและการตัดสินใจของโครงการ
และระดับสูงสุด คือ การร่วมตัดสินใจ (Engage) ผู้มีส่วนได้เสียเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการกำหนดทิศทาง ร่วมคิด ร่วมเลือก และร่วมรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น
หากมองในมิติของการพัฒนา กระบวนการมีส่วนร่วมประกอบด้วย
- ร่วมสะท้อนปัญหา
- ร่วมวางแผน
- ร่วมดำเนินการ
- ร่วมรับผลประโยชน์
เมื่อทุกฝ่ายได้เป็นเจ้าของกระบวนการร่วมกัน ความยั่งยืนของโครงการก็มีโอกาสเกิดขึ้นมากกว่าการสั่งการจากส่วนกลางเพียงฝ่ายเดียว
ตลอดหลายปีที่ทำงานด้านการสื่อสาร การพัฒนาชุมชน และการวิจัย ผมพบว่าปัจจัยที่ทำให้หลายโครงการประสบความสำเร็จ ไม่ใช่งบประมาณที่มากกว่า แต่คือการสร้าง “ความเป็นเจ้าของร่วม” (Ownership) ให้กับผู้คนในพื้นที่
เพราะสุดท้ายแล้ว…
โครงการที่ดีที่สุด อาจไม่ใช่โครงการที่หน่วยงานคิดขึ้นเอง แต่เป็นโครงการที่ทุกคนรู้สึกว่า “นี่คือโครงการของเรา”
