การเรียนรู้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในห้องสี่เหลี่ยม หรือจบลงพร้อมใบปริญญาเสมอไป ในโลกยุคปัจจุบันที่ทุกอย่างหมุนไว “ความรู้” จึงมีวันหมดอายุได้เสมอ นั่นคือเหตุผลที่ การศึกษานอกระบบ (Non-formal Education) และ การเรียนรู้สำหรับผู้ใหญ่ (Adult Learning) กลายมาเป็นหัวใจสำคัญของการใช้ชีวิต
การศึกษานอกระบบ (Non Formal Education: NFE) คืออะไร?
ถ้าการศึกษาในระบบ (โรงเรียน/มหาวิทยาลัย) คือ “เสื้อผ้าสำเร็จรูป” ที่ทุกคนต้องใส่ไซส์เดียวกันตามเกณฑ์อายุ การศึกษานอกระบบ ก็คือ “เสื้อผ้าสั่งตัด”
อย่างไรก็ดี การศึกษานอกระบบก็มีหลักสูตร มีวัตถุประสงค์ชัดเจน และมีการวัดผล แต่มีความยืดหยุ่นสูงมากในเรื่องของ เวลา สถานที่ และวิธีการเรียน เพื่อตอบโจทย์คนที่อาจจะพลาดโอกาสในระบบปกติ หรือคนที่ต้องการเพิ่มทักษะเฉพาะทาง (Reskill/Upskill)
กระบวนการของศึกษานอกระบบ:
- สำรวจความต้องการ: เริ่มจากถามว่า “ผู้เรียนอยากรู้เรื่องอะไร?” ไม่ใช่ “ครูอยากสอนอะไร”
- ออกแบบหลักสูตรที่ยืดหยุ่น: ปรับเนื้อหาให้เข้ากับวิถีชีวิต เช่น เรียนภาคค่ำ เรียนออนไลน์ หรือเรียนผ่านการลงมือทำ
- การเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม: เน้นการแลกเปลี่ยนประสบการณ์มากกว่าการนั่งฟัง Lecture
- การประเมินผลตามจริง: ไม่ได้เน้นแค่การสอบกระดาษ แต่เน้นว่า “ทำเป็นจริงไหม”
กระบวนการเรียนรู้สำหรับผู้ใหญ่ (Adult Learning)
ทำไมการสอนผู้ใหญ่ถึงยากกว่าสอนเด็ก? เพราะผู้ใหญ่มีความคิดเป็นของตัวเองและมีประสบการณ์ชีวิตมาค้ำคอครับ นักการศึกษาเรียกศาสตร์นี้ว่า Andragogy ซึ่งมีหัวใจสำคัญดังนี้:
- Self-Concept (ตนเองเป็นผู้กำหนด): ผู้ใหญ่ชอบที่จะเลือกเองว่าอยากเรียนอะไร และมีส่วนร่วมในการวางแผนการเรียน
- Experience (ประสบการณ์คือขุมทรัพย์): ผู้ใหญ่ไม่ได้มาตัวเปล่า แต่หอบเอาประสบการณ์ทำงานและชีวิตมาด้วย การเรียนรู้ที่ดีที่สุดคือการเอาเรื่องใหม่ไปต่อยอดกับเรื่องเก่า
- Readiness (ความพร้อมต้องสัมพันธ์กับชีวิต): ผู้ใหญ่จะอยากเรียนก็ต่อเมื่อความรู้นั้นช่วยแก้ปัญหาในชีวิตจริงหรือหน้าที่การงานได้ทันที
- Orientation (เน้นปัญหาเป็นตัวตั้ง): แทนที่จะเรียนตามบทบัญญัติ 1-2-3 ผู้ใหญ่ชอบเรียนแบบ “จะแก้ปัญหานี้ได้อย่างไร?”
- Motivation (แรงผลักดันภายใน): ความต้องการเรียนรู้ของผู้ใหญ่ไม่ได้มาจากการถูกบังคับ แต่เป็นความต้องการศึกษาเรียนรู้เพื่อนำไปแก้ปัญหาอย่างใดอย่างหนึ่ง
ตารางเปรียบเทียบ: เรียนแบบเด็ก VS เรียนแบบผู้ใหญ่
| ความแตกต่าง | การเรียนรู้แบบเด็ก (Pedagogy) | การเรียนรู้แบบผู้ใหญ่ (Andragogy) |
| แรงจูงใจ | มาจากภายนอก (เกรด, พ่อแม่สั่ง) | มาจากภายใน (อยากเก่งขึ้น, เพิ่มเงินเดือน) |
| บทบาทผู้เรียน | ผู้รับความรู้ (Passive) | ผู้ร่วมสร้างความรู้ (Active) |
| ประสบการณ์ | ยังมีน้อย เน้นสร้างพื้นฐาน | มีมาก ใช้เป็นบทเรียนและข้อเปรียบเทียบ |
| เป้าหมาย | เพื่อสอบผ่าน หรือเรียนตามเกณฑ์ | เพื่อนำไปใช้งานจริงได้ทันที |
การนำ “การเรียนรู้ของผู้ใหญ่” ไปใช้กับการอบรมจัดการขยะ
การศึกษานอกระบบจะไม่เริ่มด้วยการสอนทฤษฎีว่าขยะมีกี่ประเภท แต่เริ่มจาก การสำรวจความเป็นจริง โดยให้ผู้เรียน (ชาวบ้านหรือพนักงาน) ลองสังเกตถังขยะของตัวเอง ว่าในหนึ่งวันเราทิ้งอะไรบ้าง เป็นการกระตุ้นประสบการณ์ตรง (Experience) ที่ทำให้เขาเห็นว่าปัญหาไม่ได้อยู่ไกลตัว แต่อยู่ในมือเขานั่นเอง ที่ผ่านมา เคยมีวิธีจัดการขยะกันอย่างไร ทำไมถึงไม่ได้ผล ทำไมถึงล้มเหลว
เราจะไม่ใช้การดุด่าว่า “ทำไมไม่แยกขยะ” แต่จะใช้การตั้งคำถามเพื่อให้เกิดการถกเถียง จัดวงสนทนา (Focus Group) ถามว่า “อะไรคืออุปสรรคที่ทำให้เราแยกขยะไม่ได้?” และให้คนในชุมชนช่วยกันออกแบบวิธีการที่เหมาะกับวิถีชีวิตของพวกเขาเอง ให้ผู้ใหญ่ได้มีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทาง (Self-Concept) เมื่อเขาร่วมออกแบบระบบเอง เขาจะมีความรู้สึกเป็นเจ้าของและอยากทำตามมากกว่าถูกบังคับ
นอกจากนี้ แทนที่จะนั่งฟังบรรยายเรื่องการแยกขยะ ให้เปลี่ยนเป็นการจัด Workshop ที่ได้ผลลัพธ์ทันที สามารถ “แก้ปัญหา” ได้ทันที เช่น ลดกลิ่นเหม็นจากเศษอาหาร หรือลดปริมาณขยะในบ้าน สอนทำน้ำหมักชีวภาพจากเศษอาหารในครัวเรือน หรือการทำ DIY เปลี่ยนขยะพลาสติกเป็นของใช้
ผู้เขียน: วาทิต ประสมทรัพย์